आश्विन अमावस्येला दीपावली सण उत्साहाने साजरा केला जातो. यंदा २ नोव्हेंबरला बलिप्रतिपदा, म्हणजेच दिवाळी पाडवा, आनंदाने साजरी होईल. या मंगलदिनी आपल्या प्रियजनांना दिवाळी पाडव्या आणि बलिप्रतिपदेच्या मंगलमय शुभेच्छा

Diwali Padwa Bali Pratipada 2024

आश्विन महिन्यातील अमावास्येला लक्ष्मीपूजन झाल्यानंतर कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला बलिप्रतिपदा हा दिवस दिवाळी पाडवा म्हणून साजरा केला जातो. पौराणिक महत्त्व असलेला आणि कृषिप्रधान संस्कृतीचं प्रतिबिंब दाखवणारा कार्तिक महिन्याचा हा आरंभदिन अतिशय महत्त्वाचा मानला गेला आहे.

दिवाळी पाडव्याचे महत्त्व, मान्यता, परंपरा

दिवाळी पाडवा हा सण केवळ आनंद साजरा करण्याचा नाही, तर या दिवशी आपल्या कुटुंबात प्रेम, एकता आणि समर्पणाचे बंध मजबूत करण्याचे महत्त्व आहे. बलिप्रतिपदाच्या निमित्ताने, आपण आपले प्रियजनांना आणि शेजाऱ्यांना सणाच्या शुभेच्छा देतो, तसेच घराच्या आवारात सजावट करून हा दिवस विशेष बनवतो.

या दिवशी घराघरात गोड पदार्थ, विशेषकरून चकली, लाडू, आणि इतर पारंपरिक खाद्यपदार्थ तयार केले जातात. दिवाळी पाडव्याच्या दिवशी नवीन वस्त्र घालणे, आपले प्रेम व्यक्त करणे आणि समाजात एकता राखणे हे देखील महत्वाचे आहे.

दिवाळी पाडवा एकत्र येण्याचा आणि एकमेकांचे बंध मजबूत करण्याचा उत्तम संधी आहे. या दिवशी आपल्या कुटुंबातील सदस्यांनी एकत्र येऊन सण साजरा करणे हे सर्वांचे मनोबल वाढवते आणि एक नवा उत्साह आणते.

दिवाळी पाडवा आणि बलिप्रतिपदा २०२४

अश्विन महिन्यातील अमावास्येला लक्ष्मीपूजन झाल्यानंतर कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला बलिप्रतिपदा हा दिवस दिवाळी पाडवा म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी सोने खरेदीस प्राधान्य दिले जाते, तसेच सुवासिनींकडून पतीला औक्षण करण्याची परंपरा आहे. व्यापाऱ्यांसाठी वर्षाचा प्रारंभ म्हणून देखील हा दिवस महत्वाचा आहे.

पाडव्याला पंचरंगी रांगोळीने बळीची प्रतिमा काढून तिचे पूजन केले जाते. या दिवशी "इडा, पीडा टळो आणि बळीचे राज्य येवो" अशी प्रार्थना केली जाते. फटाक्यांची आतषबाजी आणि दीपोत्सवही साजरा केला जातो. या दिवसाचे विशेष महत्त्व म्हणजे साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक म्हणून हा दिवस अतिशय शुभ मानला जातो.

आपल्याकडील कृषिप्रधान संस्कृतीमुळे पौराणिक महत्त्व असलेले सर्व सण-वार निसर्गावर आधारित आहेत. कार्तिक महिन्याचा हा आरंभदिन कृषिप्रधान संस्कृतीचे प्रतिबिंब दाखवतो आणि अतिशय महत्त्वाचा मानला जातो. पूर्वापार हा दिवस नव्या सुरुवातीचा मानला जातो.

यंदा मंगळवार, २ नोव्हेंबर २०२३ रोजी दिवाळी पाडवा आणि बलिप्रतिपदा साजरा होत आहेत. त्यानंतर ३ नोव्हेंबर रोजी भाऊबीजेने दीपोत्सवाची सांगता होईल.

दिवाळी पाडव्याचे महत्त्व, मान्यता, परंपरा आणि पौराणिक कथा जाणून घेऊया, ज्यामुळे आपण या खास दिवशी आपल्या परंपरांचे जतन करू शकू.

​बलिप्रतिपदा

बलिप्रतिपदा: पौराणिक कथा

बलिप्रतिपदा या दिवशी पार्वतीने महादेवांना द्युत खेळात हरवले म्हणून या दिवसाला "द्युत प्रतिपदा" असेही म्हटले जाते. याच सणाच्या निमित्ताने असुरांचा राजा बळी आणि त्याच्या जीवनातील महत्त्वपूर्ण घटनांचे वर्णन केले जाते.

बळी हा भक्त प्रल्हादाचा नातू आणि राक्षसकुळात जन्म घेतलेला विरोचनाचा पुत्र होता. त्याची ओळख चारित्र्यवान, विनयशील आणि प्रजाहितदक्ष राजा म्हणून होती. दानशूरतेसाठीही बळी राजा प्रसिद्ध होता. तथापि, वाढत्या शक्तीच्या प्रभावामुळे त्याने देवांचाही पराभव केला.

बळीराजाने एक महा यज्ञ केला, ज्यामुळे दान देण्याची प्रथा सुरू झाली. यज्ञानंतर भगवान विष्णूने वामनावतार धारण केला आणि बटूवेशात बळीराजा समोर उभे राहिले. वामनाने त्या रूपात बळीराजाकडून तीन पावले भूमी मागितली.

या कथेच्या माध्यमातून बलिप्रतिपदा सणाचा महत्त्व, बळीराजाची दानशूरता, आणि देवांशी त्याचे संबंध यांचा अभ्यास करता येतो. बलिप्रतिपदाच्या दिवशी बळीच्या यशाचे स्मरण केले जाते, ज्यामुळे हा दिवस धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाचा बनतो.

​बळीचे राज्य येवो...

बलिप्रतिपदा: वामन अवतार आणि बळीराजाची कथा

वचनाला जागून बळीराजाने दान देण्याची तयारी दर्शविली तेव्हा वामन अवतारी विष्णूंनी प्रचंड रूप धारण केले आणि स्वर्ग व पृथ्वी व्यापली. तिसरे पाऊल ठेवण्यास जागा शिल्लक न राहिल्याने, वचनपूर्तीसाठी बळीराजाने मस्तक पुढे केले. त्या वेळी वामनाने बळीराजाच्या डोक्यावर पाऊल ठेवून त्याला पाताळ लोकाचे राज्य बहाल केले.

बळीराजाच्या गर्विष्ठतेवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी, त्याला दानशूरतेच्या आणि सत्त्वशीलतेच्या गुणांमुळे वरदान दिले गेले की कार्तिक प्रतिपदेला लोक त्याच्या दानशूरतेची आणि क्षमाशीलतेची पूजा करतील. या दिवशी "इडा, पीडा टळो आणि बळीचे राज्य येवो" अशी प्रार्थना केली जाते, ज्यामुळे बळीराजाची कथा आणि त्याचे गुण यांचा स्मरण केला जातो.

या दिवशी फटाक्यांची आतषबाजी आणि दीपोत्सव साजरा केला जातो, ज्यामुळे वातावरण आनंदाने भरलेले असते. बलिप्रतिपदा सणाने समाजात प्रेम, एकता आणि दानशूरतेची भावना जागृत होते, आणि या पौराणिक कथेमुळे सणाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

​व्यापारी वर्गाचे नववर्ष

दिवाळी पाडवा, जो अश्विन अमावास्येनंतर कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला साजरा केला जातो, हा व्यापाऱ्यांसाठी आर्थिक हिशेबाच्या दृष्टीने नववर्षाची सुरुवात मानला जातो. लक्ष्मीपूजनानंतर व्यापारी वर्ग लक्ष्मीप्राप्तीसाठी नव्या वह्यांचे पूजन करतात आणि या दिवशी जमा-खर्चाच्या नवीन वह्या सुरू केल्या जातात.

व्यापारी या वह्यांना हळद-कुंकू, गंध, फूल, आणि अक्षता वाहून पूजा करतात, ज्यामुळे नववर्षाची सुरूवात विशेष महत्त्वाची ठरते. याशिवाय, या दिवशी मुहूर्ताने व्यवहार देखील केले जातात, जे व्यवसायात नवीन उर्जा आणि आनंद आणते.

उत्तर भारतात या दिवशी गोवर्धन पूजा साजरी केली जाते, ज्यामध्ये श्रीकृष्णाच्या किंवा विष्णूच्या देवळात पूजा केली जाते. या दिवशी अनेक प्रकारचे पक्वान्न आणि मिठायांचा डोंगर देवाला अर्पण केला जातो, ज्यामुळे या सणाला "अन्नकूट" असे नाव मिळाले आहे.

दिवाळी पाडवा या दिवशी एकत्र येण्याचा, उत्सव साजरा करण्याचा आणि एकमेकांना शुभेच्छा देण्याचा महत्वाचा प्रसंग आहे.

दिवाळी पाडवा

दिवाळी पाडव्याच्या दिवशी घराघरांत सायंकाळी पाटाभोवती रांगोळी काढली जाते, आणि पत्नी पतीचे औक्षण करून त्याला श्रद्धा व्यक्त करते. यानंतर पती पत्नीला ओवाळणी स्वरुपात काही भेटवस्तू देतो. नवविवाहित दाम्पत्याची पहिली दिवाळी पत्नीच्या माहेरी साजरी केली जाते, ज्याला "दिवाळसण" असे म्हटले जाते. या विशेष प्रसंगानिमित्त जावयाला आहेर दिला जातो, जो या सणाला एक खास महत्व देतो.

याशिवाय, विक्रम संवत कालगणनेचा प्रारंभही या दिवशी होतो. उज्जैनीचा राजा विक्रमादित्य याने शकांचे आक्रमण परतवून लावले आणि त्यांच्या विजयाचे प्रतीक म्हणून विक्रमसंवत ही कालगणना सुरू केली. इ.स.पूर्व ५७ पासून ही कालगणना प्रचलित आहे, ज्यामुळे प्राचीन भारतीय संस्कृतीच्या वैभवाचा आणि एकछत्री राज्यव्यवस्थेचा साक्षात्कार होत आहे.

हा सण केवळ धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाचा नसून, तो आपल्या पारंपरिक मूल्यांची जपणूक करतो आणि एकत्र येण्याचे प्रतीक आहे.

भाऊबीज

यावर्षी दिवाळी पाडवाच्या दुसऱ्या दिवशी भाऊबीज साजरी होणार आहे. हा सण बहीण-भावाच्या नात्याची वीण घट्ट करणारा म्हणून मानला जातो. भाऊबीजला यमद्वितीया असेही म्हटले जाते. यम आपली बहीण यमुना हिच्या घरी भोजनास गेला, म्हणून या दिवसाला यमद्वितीया असे नाव मिळाले, अशी मान्यता आहे.

दिवाळीतील महत्त्वाचा आणि शेवटचा सण म्हणजे भाऊबीज. हरियाणा, गुजरात, महाराष्ट्र आणि गोवा या राज्यांमध्ये या सणाचा उत्साह मोठ्या प्रमाणात अनुभवला जातो. नेपाळमध्ये देखील हा दिवस भाईतिहार म्हणून साजरा केला जातो.

या दिवशी, बहीण आपल्या भावाच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते. यावर्षी, भाऊबीजेच्या निमित्ताने दीपोत्सवाची सांगता होईल, ज्यामुळे दिवाळीच्या उत्सवाची एक विशेष भावना अनुभवता येई

​
​​